The Early Surat Days: 1 Room, 1 Kitchen, and a Joint Family ( Part 1)

⬇️ Click here to jump directly to the Gujarati version (ગુજરાતીમાં વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો)

---

The Early Surat Days: 1 Room, 1 Kitchen, and a Joint Family

Leaving the open skies and spaciousness of the village, when I came to Surat for my education, the world here was completely different. Today, we might talk a lot about privacy and personal space, but how our entire joint family lived together and laughed together under one roof back then still amazes me when I think about it today.

The Mumbai Struggle and the Beginning of the Joint Family in Surat

The arrangement of our house in Surat was such that we all lived under a single roof. Vallabhdada’s family lived on the ground floor—which included Vallabhdada, Jayaba, Bhaveshbhai, Dipakbhai, and Arunaben. On the first floor, there were two separate "1 Room and 1 Kitchen" setups. In one (1 room-1 kitchen), my brother Rajesh, my papa (Pravinbhai), my mummy (Champaben), and I lived. In the other (1 room-1 kitchen), Ravjidada’s family lived, comprising his wife Hansaba, their son Jayesh (who was my age), and two daughters, Vanita and Asmita. Ravjidada was a partner in the property, but his business was separate.

In addition, our Chhagan dada, his wife Santu Mota Ba, and their daughter Vasantben lived in the village. Along with them, our Anand Bhabha and Gaudha Ma also lived in the village. But Chhagan dada's three sons—Devchandbhai, Devrajbhai, and Hareshbhai—lived in Surat and worked in the joint family's diamond factory under Vallabhdada's leadership. My papa was also involved in the diamond business with them.

When we came to Surat, we had no kitchen utensils or room furniture. Until the house was set up, we lived downstairs at Vallabhdada’s place during those early days. The elders used to say that the house we owned was the very first house built in that society. When I arrived in Surat, the plot next to ours was completely empty, and most of the houses were just ground floor or one-to-two stories high. To exit the society, we could head straight down past our house and come out near Gokul Dairy. If you look at it today, not a single plot in that society is empty, and all the houses are now 3 to 4 stories high.

Over time, our family gradually expanded the house using the income from the diamond business. Initially, it was G+1, which today has become G+3, and two more rooms were built on top of that. But behind this success in the diamond business lay a massive history and struggle. The key figure in this business was Vallabhdada. Before I was born, he had started a diamond factory in Mumbai. (Before that, our grandfather Anand Bhabha used to make wooden boxes in Mumbai). While the factory was running in Mumbai, a diamond theft occurred. Due to this theft, the family suffered a massive financial blow and they had to leave Mumbai and return to Bhavnagar.

Afterward, the family worked hard again. Anand Bhabha's family came together, bought a plot in Surat, and constructed the building. In those days, people from Saurashtra (especially from the Bhavnagar side) used to come to Surat to try their luck in the diamond industry. The newcomers who arrived in Surat didn't have homes. They would take up 'lodging' (meal arrangements) at houses that had the facility, and at night, they would sleep on the terrace. During the day, they learned the work in the diamond factories. Devrajbhai and Devchandbhai lived in the room above our house. When they got married, their wives stayed in the village during the initial period.

Gradually, my papa's family started a separate kitchen on the first floor. The rule of the joint family was that a fixed amount was given to run the household—for example, 5000 rupees a month. Out of this 5000, all household expenses had to be met, and our school fees also had to be paid. Vallabhdada made all these financial decisions. To save a little extra from this amount, my mummy started a lodging service at our house for my papa's maternal cousins. By pooling the income from that, we bought our first Color TV for 15,000 rupees! Before that, we used to watch TV downstairs at Vallabhdada’s place, where Salman Khan’s song "O O Jaane Jaana" was my absolute favorite. When Vallabhdada brought a 'wireless phone' (cordless phone) for business for the first time, I was so amazed wondering how people could talk without a wire!

My Chhagan dada loved me immensely. I grew up with him in the village. When he bought a new tractor in the village, a small toy model tractor came with it, which he sent to Surat especially for me. But here, Dipak forcefully took it from me and wouldn't let me play with it. Today, when we are all grown up, it's quite amusing to recall these stories and reflect on how our nature is when we are young and how much it changes when we grow up.

The Diamond Factory and Unwavering Family Principles

Our diamond factory was in a rented space, where 20 diamond polishing wheels ran, mostly doing job-work. At that time, had we wanted to, we could have seized that place without paying a dime. But, "It’s okay if we don't make money, but we must never engage in unethical work"—this was our family's unwavering principle.

I used to go to the factory with Papa in the morning and we only left for home at night after all the artisans had left. The office and managerial work were handled by Vallabhdada, Devrajbhai, Devchandbhai, and a few other relatives. My papa worked as a regular artisan in the factory, specifically shaping the diamonds ('Ghat' work). He was so innocent that taking on the responsibility of a manager or a boss just wasn't in his nature. Even if he had a fever, he would go to work without taking a day off. Sometimes, if someone scolded him without any fault of his, Papa would never talk back. I used to sit next to Papa and ask so many questions that he would get annoyed and say, "You ask questions that would give a donkey a fever!" Today, Papa is no longer in this world, and only these sweet memories of him remain with me.

I have seen the harsh reality of the diamond industry of that era with my own eyes. The condition of new artisans coming to learn the work was terrible. If a mistake was made during learning, the senior artisan would beat them. Often, they were even branded with the piping hot 'katori' (the metal dop used to hold the diamond)! The new artisan would endure all of this silently just to learn the trade.

I often went with Vallabhdada to buy diamonds from merchants. Once, a girl wearing jeans and a t-shirt was sitting outside the office. It was the first time I had seen a girl in jeans. She called me over and gave me a big Cadbury chocolate. I didn't even know how to open it, so a merchant sitting nearby helped me. Vallabhdada affectionately called me "Rukhdo". Whenever he saw me, he would call me near, affectionately bite my cheek ('Gaale Boko'), and ask, "What did you eat today? You taste very sweet!" Memories of going with him to eat Pav Bhaji near Katargam Darwaja and getting a haircut at a barber’s shop opposite the graveyard near our factory are still so fresh.

There is another memorable incident from the factory. Someone had left a Swaminarayan pooja-box on top of the exhaust pipe in the factory's washroom. My papa brought it home. It contained a note that read, "I am no longer able to do the pooja regularly, so I am leaving this here." My brother Rajesh really liked that pooja-box; he kept it and started doing regular pooja with it.

Direct to First Grade without Kindergarten, PM Bhagat School, and the Hospital

The main reason I came to Surat was for my education. I never went to kindergarten; my admission was directly into the first grade. Ravjidada came with me to PM Bhagat School for the admission. A new uniform was tailored. During school admission, Ravjidada added the word 'Kumar' after my name on the form! This 'Kumar' stayed with me throughout my entire educational journey, and ultimately, I had to get my birth certificate corrected because of it.

Initially, I considered myself completely separate from everyone else because my language was very 'village-like'. Other kids spoke pure Gujarati, while I used to say 'se' instead of 'chhe'! In school, Jayesh and a friend from our street, Krupal, sat with me, but when I went to play in the society, the kids would tease me saying, "What kind of language does he speak!" Over time, I corrected my language, and that same boy went on to do stage anchoring later in life.

I had a special friend in the society named Divyesh. We used to go to play cricket on the grounds of the government school. Everyone chipped in equally for the ball. At home, we used to make a cloth ball out of old socks. I would make it extremely tight and then keep it soaked in water so that when it dried, it would become even stronger! When we hit that wet ball with a bat, the joy of seeing the water splash was something else.

Thanks to my childhood mischief, my left arm has been fractured three times! The first time, I tried to climb a bicycle parked in an empty plot next door, and the handlebar pipe hit my elbow. The second time, when I fell off the water tank, Divyesh ran down and called my mummy. And the third time was from the wrist, when I fell off the sofa. All three times, I was bandaged at Dr. Rakesh Desai’s clinic near Holi Bungalow. Once, I even had to be admitted there for the first time. During that time, either Kailashbhabhi or Labhubhabhi sent Dal-Bhat with someone for me, which tasted so sweet that I remember the flavor to this day. When the doctor came at night to give an injection while I was sleeping, it hurt a lot.

I also witnessed that dark era of my childhood when the nationwide Hindu-Muslim riots took place after the Godhra incident. Whenever a police vehicle was spotted, we would run straight inside the house. Once, I had gone to a shop, and the police arrived, so I hid behind the shop. The police would fire tear gas shells, and the army forces were also seen on the streets of Surat.

Tuitions, Mischief, and Principal 'Chango'

In the first grade, all of us siblings went to Jyotsna Masi's place for tuition. Going to school in the morning and tuition in the afternoon was the daily routine. The route from our street went straight through 'Jayram Mora Ni Vadi' to Jyotsna Masi's house. They lived on the second or third floor, and the washroom water near the stairs was always dripping. It was Jyotsna Masi who taught me the basics of A B C D, a b c d, and 1, 2, 3. To teach addition and subtraction in math, she taught us to draw vertical lines in the notebook. Often, she would take us to the terrace to teach. A very tough time came when Jyotsna Masi's son accidentally passed away.

In our school, the Marathi medium also ran concurrently. The Marathi boys were very mischievous. The teachers had a habit of making the most mischievous boy the class monitor! Our school principal was very strict; the boys had nicknamed him "Chango." Once, I had a severe headache, so I took out my handkerchief and tied it tightly around my head. But right at that moment, the principal came on his rounds. That mischievous monitor gave my name without any reason, and despite my head hurting, the principal beat me mercilessly!

My brothers (Rajeshbhai and Dipakbhai) were three years older than me. During recess, we would run amok all over the school, upstairs and downstairs. A window remained open in the street behind the school. We jumped out of that window and 'bunked' school so many times! Once, a friend of my brother was about to spit on me in my brother's class. Before he could spit, I spat, and my spit landed straight on his lips! I ran away from there down to my class and laughed a lot.

There was a girl named Bhavisha in our school. All the boys in the entire school were after her! During recess, the mischievous boys playing "Sankal-Pato" (chain-tag) would intentionally bump into her. She later shifted to America. I remember once when recess was about to end, she accidentally bumped into me and walked ahead; I remember it because most of the boys were crazy about her.

We once went on a school trip to the 'Joy n Joy' waterpark in our compulsory uniform. When I came out of the pool after swimming, I couldn't find my pants! I ended up wearing some chubby boy's pants. I found 5-rupee coins in the pockets, which I even spent! In the end, that chubby boy found my pants, which didn't fit him at all. The teacher started checking everyone. To save myself, I hooked the button of the pants into the belt loop. I survived the first round, but since the pants weren't found, the teacher took a second round, and I got caught and had to exchange the pants. After that, whenever I saw that chubby boy in school, I ran away from him, fearing he would ask for his 10 rupees back, and where would I get it from!

During recess, Vijay's cart used to stand near the school gate, from where we bought Polo and sweet-and-sour candies. One uncle used to sell Khaman mixed with puffed rice. We got 2 rupees from home. Once I gave that uncle 50 paise, but he took the 50 paise and walked away without giving me the Khaman! I was so angry about that.

The 1998 Tapi Flood: Water on the Ground Floor

When talking about Surat, it's impossible not to mention the Tapi River floods. I vividly remember the flood of 1998. I was in Surat at that time. Whenever water was released from the Ukai Dam into the Tapi River, our Katargam area was the first to get flooded. During the 1998 flood, water even entered the ground floor of our house. The sight of that flood and the rushing flow of water is still etched in my memory.

The 2001 Earthquake: That Terrifying Morning and My Regret

January 26, 2001. The entire country was celebrating Republic Day, and a devastating earthquake of 7.7 magnitude struck Gujarat. The situation in Kutch was very bad, but the tremors in Surat were also massive.

I was studying in the 5th grade at the time. When the earthquake hit, I was studying on a table in our first-floor room. The TV was on, and I was watching a Mickey Mouse cartoon. My Bhabha (grandfather) was sitting on the sofa next to me. Suddenly, my table shook. I thought Bhabha playfully shook my table! But immediately, the steel glasses and saucers kept on the loft started crashing down. I got so terrified that I left Bhabha right there and ran straight downstairs. Since Bhabha was elderly, he slowly climbed down the stairs and came down.

Standing downstairs, I could see through the window that the TV in the room was still on. I thought, "Let me go up and turn off the TV," but the elders strictly forbade me from going upstairs. For a long time after that incident, I was filled with deep sorrow and regret: "Why did I leave Bhabha alone and run away during the earthquake? Why did I do that?" I was 10 years old at the time and was deeply attached to my family members, so this guilt ate away at me from the inside.

That same night (or perhaps the night after), another tremor came. We were all sleeping. My papa picked me up while I was asleep and ran straight down the stairs. Papa was running carrying me, and even half-asleep, I was asking him questions: "Papa, what happened? Did an earthquake come?" I remember every single moment of that time today.

There is another memory of this earthquake from the village. Devchandbhai's eldest son, Vishal, was very young at that time and lived in the village with Kailashbhabhi. Kailashbhabhi shared her experience with us, saying that when the earthquake struck, Vishal was sleeping in a cradle. Due to the tremor, his cradle started rocking on its own, and little Vishal, thinking it was a game, was laughing in the cradle!

Village Vacations: Firecrackers and Gaudha Ma's Passing

After coming to live in Surat, trips to the village mostly happened during Diwali vacations. We used to pack kites and firecrackers from Surat and take them to the village. On Diwali day, when we burst firecrackers, the entire village would gather to watch us. I have never seen such a craze for firecrackers among village folks anywhere else! Once, it so happened that an entire crowd came running towards us, and out of fear, we locked the doors and hid inside the house. The crowd then moved near my friend Sandip's house and started bursting firecrackers there.

Another highly emotional and sad memory of visiting the village is during the passing of my Gaudha Ma (great-grandmother). She fell ill, and Chhagan dada was taking her to the hospital in a tractor. But on the way, in the tractor itself, she left her body. Today, we have such a great 108 ambulance service, but back then, there were no such facilities. To go to the hospital, we had to travel to the nearest large village, 'Mota Khuntavda', which was about 15 kilometers away.

At that time, there was a huge nuisance of dogs and pigs in the village. The leftover food from Gaudha Ma's 'Kaam' (funeral feast) was given to the dogs. We would point at the pigs and go 'Chhoo... Chhoo...', and those dogs would chase the pigs away.

Antennas, the Crazy Wireless Hobby, and Mom's Love

While returning from school, my school bag used to be very heavy. My mummy would go to buy vegetables at the 'Paras Shak Market', and on the way back, she would cheerfully carry my heavy school bag so that I wouldn't feel the weight.

I used to go to Dipakbhai's house to play that cassette video game. That game device could also be played by scanning channels on the TV using a wireless antenna. Today, I understand that the video game operated on the VHF frequency! Often, when neighborhood friends were playing the game, and I scanned the channels on my TV at home, their game would show up on my TV. After throwing a lot of tantrums, I took Bhaveshbhai with me to 'Hitesh Stationery' and bought my very own keyboard video game, but it turned out to be defective, and when we went to return it, the stationery shopkeeper refused to take it back.

Since childhood, I had a huge fascination with antennas. Back then, there was a Doordarshan broadcasting station in Sachin (near Surat) that broadcasted the DD channel on VHF. We didn't have Dish TV then, and we didn't have enough money to pay the cable guy every month. So, to watch the free channel, Papa brought a DD antenna. First, he brought a Dipole antenna, and then that round 'Jalebi' shaped antenna, which we installed on the terrace so the channel would appear on the TV downstairs.

In my childhood, I always used to wonder, "How does a channel come like this? Why is the size of the antenna only this big?" During that time, my grandfather had also bought a new TV in the village, and a Yagi antenna was installed there. I didn't know which direction the broadcast station was, so I would spend the whole day climbing the terrace and just rotating that antenna! At night, the signal would be so clear it looked like cable TV was running. My other brothers would praise me, saying, "You don't even catch such channels in Surat."

Today, after becoming a Ham Radio Operator, I got the answers to all these questions—that the size of the antenna is determined by the Wavelength. And the reason the signals were so clear at night was due to Propagation. That's why around 10-11 in the morning, I used to wonder, "I set it perfectly once, so why did the signal go away again?"

In Surat, when Papa brought the antenna for the DD channel, the main wire for the cable TV passed right above my window. If I placed the antenna on top of it, channels would appear in the house. I spent most of my time doing such activities. While no one else in the society seemed to be doing such things, I was mostly engrossed in this. Moreover, the cable guy had placed a junction box right near my window, so if anyone wanted a connection, they could strip the wire and connect it directly from there. So, I took an extremely thin, hair-like wire, pulled a direct cable connection from there, and started using it! Later, when the cable guy bumped into me once, he said, "There are so many connections in your house, so I am not saying anything to you, otherwise I know everything that you are doing this."

I also had a next-level craze for FM radios. At that time, small FM radios were available for 60 rupees. I collected 5-7 such broken radios and then would repair them all together. Bhaveshbhai was fond of the Walkman; whenever his radio or tape player broke, he would give it to me, and I would repair and use it. I had a unique interest in wireless right from then, which is probably why I entered Ham radio. I feel like it's a connection from a past life. How I entered Ham radio is something I will write further in this diary.

---

સુરતની એ શરૂઆત: ૧ રૂમ, ૧ રસોડું અને જોઈન્ટ ફેમિલી

ગામડાનું એ ખુલ્લું આકાશ અને મોકળાશ છોડીને જ્યારે હું ભણવા માટે સુરત આવ્યો, ત્યારે અહીંની દુનિયા એકદમ અલગ હતી. આજે ભલે આપણે આપણી પ્રાઇવસી અને સ્પેસની વાતો કરતા હોઈએ, પણ એ સમયે અમારું આખું સંયુક્ત કુટુંબ એક જ મકાનમાં કેવી રીતે રહેતું અને હસતું-રમતું હતું, તે આજે યાદ કરું તો પણ નવાઈ લાગે છે.

મુંબઈનો સંઘર્ષ અને સુરતમાં સંયુક્ત કુટુંબની શરૂઆત

સુરતમાં અમારા એ ઘરની ગોઠવણ કંઈક એવી હતી કે એક જ છત નીચે અમે બધા રહેતા. ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર વલ્લભદાદાનો પરિવાર રહેતો—જેમાં વલ્લભદાદા, જયાબા, ભાવેશભાઈ, દીપકભાઈ અને અરુણાબેન હતા. પહેલા માળે બે અલગ-અલગ ૧ રૂમ અને ૧ રસોડા ની રચના હતી. એક (૧ રૂમ-૧ રસોડા) માં હું, મારો ભાઈ રાજેશ, મારા પપ્પા (પ્રવીણભાઈ) અને મમ્મી (ચંપાબેન) રહેતા હતા. જ્યારે બીજા (૧ રૂમ-૧ રસોડા) માં રવજીદાદાનો પરિવાર રહેતો, જેમાં તેમના પત્ની હંસાબા, મારા જ ઉંમરનો એમનો દીકરો જયેશ અને બે દીકરીઓ વનિતા અને અસ્મિતા રહેતા હતા. રવજીદાદા પ્રોપર્ટીમાં ભાગીદાર ખરા, પણ તેમનો બિઝનેસ અલગ હતો.

આ ઉપરાંત, અમારા છગનદાદા, તેમના ધર્મપત્ની સંતુ મોટા બા, અને એમની દીકરી વસંતબેન ગામડે રહેતા. તેમની સાથે અમારા આણંદ ભાભા અને ગૌઢા મા પણ ગામડે જ રહેતા. પણ છગનદાદાના ત્રણ દીકરાઓ—દેવચંદભાઈ, દેવરાજભાઈ અને હરેશભાઈ—સુરત રહેતા અને સંયુક્ત કુટુંબના હીરાના કારખાનામાં વલ્લભદાદાની આગેવાનીમાં કામ કરતા. મારા પપ્પા પણ એમની સાથે જ હીરાના બિઝનેસમાં જોડાયેલા હતા.

જ્યારે અમે સુરત આવ્યા, ત્યારે અમારી પાસે રસોડાનો કે રૂમનો કોઈ જ સામાન નહોતો. જ્યાં સુધી ઘરનો સામાન ગોઠવાયો નહીં, ત્યાં સુધી શરૂઆતના દિવસોમાં અમે વલ્લભદાદાના ઘરે નીચે જ રહેતા હતા. વડીલો કહેતા કે જે સોસાયટીમાં અમારું ઘર હતું, તે આ સોસાયટીનું પહેલું મકાન હતું. હું જ્યારે સુરત આવ્યો ત્યારે અમારા ઘરની બાજુનો પ્લોટ સાવ ખાલી હતો અને મોટાભાગના મકાનો માત્ર ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર કે એક-બે માળના જ હતા. સોસાયટીમાંથી બહાર જવા માટે અમારા ઘરની નીચેની બાજુથી જ અમે સીધા ગોકુલ ડેરી પાસે નીકળી શકતા. આજના સમયમાં જુઓ તો એ સોસાયટીમાં એક પણ પ્લોટ ખાલી નથી અને બધા મકાનો ૩ થી ૪ માળના થઈ ગયા છે.

અમારા પરિવારે સમય જતાં ડાયમંડ બિઝનેસની આવકમાંથી જ ઘરને ધીમે-ધીમે મોટું કર્યું. શરૂઆતમાં G+1 હતું, જેમાંથી આજે G+3 અને તેની ઉપર પણ બીજા બે રૂમો બની ગયા છે. પરંતુ આ હીરાના બિઝનેસની સફળતા પાછળ એક બહુ મોટો ઈતિહાસ અને સંઘર્ષ છુપાયેલો છે. આ વ્યવસાયના મુખ્ય વ્યક્તિ વલ્લભદાદા હતા. મારા જન્મ પહેલાં તેમણે મુંબઈ શહેરમાં હીરાનું કારખાનું શરૂ કર્યું હતું. (તેની પહેલાં અમારા દાદા આણંદ ભાભા મુંબઈમાં લાકડાના ખોખા બનાવવાનું કામ કરતા હતા). મુંબઈમાં કારખાનું ચાલતું હતું ત્યાં હીરાની ચોરી થઈ. આ ચોરીના લીધે પરિવારને મોટો આર્થિક ફટકો પડ્યો અને તેમણે મુંબઈ છોડીને ફરીથી ભાવનગર આવવું પડ્યું હતું.

ત્યારબાદ પરિવારે ફરીથી મહેનત કરી. આણંદ ભાભાના પરિવારે ભેગા મળીને સુરતમાં પ્લોટ રાખીને બાંધકામ કરી લીધું હતું. એ સમયમાં સૌરાષ્ટ્રથી (ખાસ કરીને ભાવનગર બાજુથી) લોકો હીરા ઉદ્યોગમાં નસીબ અજમાવવા સુરત આવતા હતા. જે નવા લોકો સુરત આવતા તેમની પાસે ઘર નહોતા. આવા લોકો જેમના ઘરે વ્યવસ્થા હોય ત્યાં 'લોજિંગ' (જમવાનું) રાખતા અને રાત્રે ધાબા પર જઈને સૂઈ જતા. દિવસે તેઓ હીરાના કારખાનામાં કામ શીખતા. અમારા ઘરની ઉપરની રૂમમાં દેવરાજભાઈ અને દેવચંદભાઈ રહેતા હતા. જ્યારે તેમના લગ્ન થયા, ત્યારે શરૂઆતના સમયમાં તેમના પત્નીઓ ગામડે જ રહેતા હતા.

ધીમે ધીમે, પહેલા માળે મારા પપ્પાના પરિવારે પોતાનું અલગ રસોડું શરૂ કર્યું. સંયુક્ત કુટુંબનો નિયમ એવો હતો કે ઘર ચલાવવા માટે એક ફિક્સ રકમ આપવામાં આવતી—જેમ કે મહિને ૫૦૦૦ રૂપિયા. આ ૫૦૦૦ માંથી જ ઘરનો બધો ખર્ચો કાઢવાનો અને અમારી સ્કૂલની ફી પણ ભરવાની. આ બધા આર્થિક નિર્ણયો વલ્લભદાદા લેતા. આ રકમમાં થોડી વધુ બચત કરવા માટે, મારા મમ્મીએ મારા પપ્પાના મામાના દીકરાઓ (પ્રવીણકાકા, ઈશ્વરકાકા) અને મારા પાપા ના બેન ના દીકરા (નરોત્તમભાઈ) માટે અમારા ઘરે લોજિંગ શરૂ કર્યું હતું. તેમાંથી જે આવક થતી તેને ભેગી કરીને અમે ૧૫૦૦૦ રૂપિયાનું અમારું પહેલું કલર ટીવી (Color TV) લીધું હતું! એ પહેલાં અમે નીચે વલ્લભદાદાના ઘરે ટીવી જોતા, જેમાં સલમાન ખાનનું ગીત "ઓ ઓ જાને જાના" મારું બહુ ફેવરિટ હતું. વલ્લભદાદા બિઝનેસ માટે પહેલીવાર 'વાયરલેસ ફોન' લાવ્યા હતા ત્યારે મને બહુ નવાઈ લાગતી કે વાયર વગર વાત કઈ રીતે થાય!

મારા છગનદાદાને મારા પ્રત્યે અનહદ પ્રેમ હતો. હું ગામડે એમની સાથે જ મોટો થયેલો. તેમણે ગામડે નવું ટ્રેક્ટર લીધું ત્યારે તેની સાથે આવેલું રમકડાનું મોડલ ટ્રેક્ટર ખાસ મારા માટે સુરત મોકલાવ્યું હતું. પણ અહીં દીપકે મારી પાસેથી એ પરાણે લઈ લીધું અને મને તેનાથી રમવા ન દીધો. આજે અમે મોટા થઈ ગયા છીએ ત્યારે આ વાતો યાદ કરીને પણ બહુ મજા આવે છે કે નાનપણમાં સ્વભાવ કેવો હોય છે અને મોટા થયા પછી કેવો બદલાઈ જાય છે.

હીરાનું કારખાનું અને પરિવારના અફર સિદ્ધાંતો

અમારું હીરાનું કારખાનું ભાડાની જગ્યામાં હતું, જ્યાં ડાયમંડ પોલિશિંગની ૨૦ ઘંટીઓ ચાલતી અને મોટાભાગે જોબ-વર્કનું જ કામ થતું. એ સમયે અમે ઈચ્છ્યું હોત તો એ જગ્યા પૈસા આપ્યા વગર પચાવી પાડી હોત. પરંતુ "પૈસા ન મળે તો ચાલે, પણ અનીતિનું કામ તો ક્યારેય નહીં કરવાનું"—આ અમારા પરિવારનો અફર સિદ્ધાંત હતો.

હું સવારે પપ્પા સાથે કારખાને જતો અને રાત્રે બધા કારીગરો જાય પછી જ ઘરે નીકળતો. ઓફિસનું અને મેનેજરનું કામ વલ્લભદાદા, દેવરાજભાઈ, દેવચંદભાઈ અને અમુક કુટુંબીજનો સંભાળતા. મારા પપ્પા કારખાનામાં એક સામાન્ય કારીગર તરીકે 'ઘાટ' બનાવવાનું કામ કરતા. તેઓ એટલા ભોળા હતા કે મેનેજર કે શેઠ તરીકેની જવાબદારી તેમના સ્વભાવમાં જ નહોતી. તાવ આવતો હોય તો પણ રજા પાડ્યા વગર કામે જતા. ક્યારેક કોઈ વગર વાંકે ખીજાય તો પણ પપ્પા સામે કંઈ બોલતા નહીં. હું પપ્પાની બાજુમાં બેસીને એટલા બધા સવાલો કરું કે પપ્પા કંટાળીને કહેતા, "તું ગધેડાને તાવ આવી જાય એવા સવાલ કરે છે!" આજે પપ્પા આ દુનિયામાં નથી રહ્યા, બસ માત્ર એમની આ મીઠી યાદો જ રહી ગઈ છે.

મેં મારી નજરે એ સમયના હીરા ઉદ્યોગની કઠોર વાસ્તવિકતા જોઈ છે. નવું કામ શીખવા આવતા કારીગરોની હાલત બહુ ખરાબ રહેતી. જો શીખવામાં કોઈ ભૂલ થાય તો જૂનો કારીગર તેને માર મારતો. ઘણીવાર તો હીરો બેસાડવાની ગરમ-ગરમ 'કટોરી' નો ડામ પણ આપી દેવામાં આવતો! પેલો નવો કારીગર આ બધું જ મૂંગા મોઢે સહન કરીને પોતાનું કામ શીખતો.

હું ઘણીવાર વલ્લભદાદા સાથે વેપારીઓ પાસે હીરા લેવા જતો. એક વાર ઓફિસની બહાર એક છોકરી જીન્સ અને ટી-શર્ટ પહેરીને બેઠી હતી. મેં પહેલીવાર કોઈ છોકરીને જીન્સમાં જોઈ હતી. તેણે મને બોલાવીને એક મોટી કેડબરી (Cadbury) આપી. મને એ પણ ખબર નહોતી કે આ ચોકલેટ ખોલવી કેવી રીતે, એટલે બાજુમાં બેઠેલા એક વેપારીએ મને મદદ કરી. વલ્લભદાદા મને લાડથી "રૂખડો" કહીને બોલાવતા. જ્યારે પણ જુએ, પાસે બોલાવીને વહાલથી 'ગાલે બોકો' ભરતા અને કહેતા, "આજે તેં શું ખાધું છે? બહુ મીઠો-મીઠો લાગે છે!" તેમની સાથે કતારગામ દરવાજા પાસે પાવભાજી ખાવા જવાની અને ફેક્ટરી પાસે આવેલા કબ્રસ્તાનની સામે એક વાણંદ (બાબર) ની દુકાને વાળ કપાવા જવાની વાતો હજુ પણ એટલી જ તાજી છે.

કારખાનાની એક બીજી યાદગાર ઘટના છે. કારખાનાના વોશરૂમમાં ઉપર એક્ઝોસ્ટ પાઈપ પર કોઈ સ્વામિનારાયણ ભગવાનની પૂજા-પેટી મૂકીને જતું રહ્યું હતું. મારા પપ્પા તેને ઘરે લાવ્યા. તેમાં એક ચિઠ્ઠી હતી જેમાં લખ્યું હતું કે, "મારાથી હવે નિયમિત પૂજા થતી નથી, એટલે આ મૂકીને જાઉં છું." મારા ભાઈ રાજેશને એ પૂજા-પેટી ખૂબ ગમી ગઈ અને તેણે તે રાખી લીધી અને તેની નિયમિત પૂજા કરવાની પણ શરૂ કરી દીધી.

બાલમંદિર વગર સીધું પહેલું ધોરણ, પીએમ ભગત સ્કૂલ અને દવાખાનું

મારું સુરત આવવાનું મુખ્ય કારણ ભણતર હતું. હું ક્યારેય બાલમંદિર ભણ્યો જ નહોતો, મારું એડમિશન સીધું જ પહેલા ધોરણમાં થયું હતું. રવજીદાદા મારી સાથે પીએમ ભગત (PM Bhagat) સ્કૂલમાં એડમિશન માટે આવેલા. નવો યુનિફોર્મ સિવડાવ્યો હતો. સ્કૂલના એડમિશન વખતે રવજીદાદાએ ફોર્મમાં મારા નામ પાછળ 'કુમાર' શબ્દ ઉમેરી દીધો હતો! આ 'કુમાર' છેલ્લે સુધી મારી આખી એજ્યુકેશન જર્નીમાં મારી સાથે રહ્યો અને છેલ્લે મારે મારા જન્મના દાખલામાં પણ આના લીધે સુધારો કરાવવો પડ્યો હતો.

શરૂઆતમાં હું મારી જાતને બીજા બધાથી સાવ અલગ જ સમજતો, કારણ કે મારી ભાષા એકદમ 'ગામડિયા' હતી. બીજા છોકરાઓ શુદ્ધ ગુજરાતી બોલતા, જ્યારે હું 'છે' ને બદલે 'સે' બોલતો! સ્કૂલમાં તો જયેશ અને શેરીનો મિત્ર કૃપાલ મારી સાથે બેસતા પણ સોસાયટીમાં હું રમવા જતો ત્યારે છોકરાઓ મને ચીડવતા કે, "આ કેવી ભાષા બોલે છે!" સમય જતાં મેં મારી ભાષામાં સુધારા કર્યા, અને એ જ છોકરાએ આગળ જતાં સ્ટેજ પર એન્કરિંગ પણ કર્યું.

સોસાયટીમાં મારો એક ખાસ મિત્ર હતો દિવ્યેશ. અમે સરકારી સ્કૂલના મેદાનમાં ક્રિકેટ રમવા જતા. બોલ માટે બધા સરખા પૈસા કાઢતા. ઘરે જૂના મોજામાંથી અમે કાપડનો દડો બનાવતા, હું એને એકદમ કડક બનાવતો અને પછી એને પાણીમાં પલાળીને રાખતો જેથી સુકાય ત્યારે એ વધુ મજબૂત થઈ જાય! ભીના દડાને જ્યારે બેટથી ફટકારતા, ત્યારે પાણીની જે છાંટો ઊડતી તે જોવાનો આનંદ અલગ જ હતો.

મારા બાળપણના તોફાનોના લીધે મારો ડાબો હાથ ત્રણ વાર તૂટ્યો છે! પહેલીવાર બાજુના ખાલી પ્લોટમાં પડેલી સાયકલ પર ચડવા ગયો અને હેન્ડલની પાઇપ કોણીમાં વાગી ગઈ. બીજી વાર, પાણીના ટાંકા પરથી પડ્યો ત્યારે દિવ્યેશ દોડીને મમ્મીને બોલાવી લાવ્યો હતો. અને ત્રીજી વાર કાંડાથી, જ્યારે સોફા પરથી પડ્યો હતો. ત્રણેય વખત હોળી બંગલા પાસે ડો. રાકેશ દેસાઈના દવાખાને મારો પાટો બંધાવ્યો હતો. એક વાર તો મારે ત્યાં પહેલીવાર દાખલ પણ થવું પડ્યું હતું. એ સમયે મારા માટે કૈલાશભાભી અથવા લાભુભાભી બેમાંથી કોઈ એક ભાભીએ કોઈની સાથે દાળ-ભાત મોકલાવ્યા હતા, જે મને એટલા મીઠા લાગ્યા હતા કે એનો સ્વાદ આજે પણ યાદ છે. રાત્રે સૂતા હોઈએ ત્યારે ડોક્ટર ઇન્જેક્શન આપવા આવે તેનું બહુ દર્દ થતું.

બાળપણનો એ કાળો દૌર પણ મેં જોયો છે જ્યારે ગોધરા કાંડ પછી હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો થયા હતા. જ્યારે પણ પોલીસની ગાડી આવતી દેખાય, અમે દોડીને સીધા ઘરમાં ઘૂસી જતા હતા. એકવાર હું દુકાને ગયો હતો ને પોલીસ આવી ગઈ તો દુકાન પાછળ સંતાઈ ગયો હતો. પોલીસ ટીયર ગેસના ગોળા છોડતી અને આર્મી ફોર્સ પણ સુરતના રસ્તાઓ પર જોવા મળતી.

ટ્યુશન, તોફાન અને 'ચાંગો' પ્રિન્સિપાલ

પહેલા ધોરણમાં અમે બધા ભાઈ-બહેનો જ્યોત્સના માસીને ત્યાં ટ્યુશનમાં જતા. સવારે સ્કૂલે જવાનું અને બપોર પછી ટ્યુશન જવાનું એ નિત્યક્રમ હતો. અમારી શેરીમાંથી સીધા 'જયરામ મોરાની વાડી' માંથી થઈને જ્યોત્સના માસીના ઘરે જવાનો રસ્તો હતો. તેઓ બીજા કે ત્રીજા માળે રહેતા અને દાદર પાસે નીચે વોશરૂમનું પાણી હંમેશા ટપકતું રહેતું. જ્યોત્સના માસીએ જ મને A B C D, a b c d અને ૧, ૨, ૩ ના પાયાના પાઠ શીખવ્યા હતા. ગણિતમાં સરવાળા-બાદબાકી શીખવવા માટે તેઓ નોટબુકમાં ઊભા લીટા કરતા શીખવતા. ઘણી વાર તેઓ અગાસી પર પણ ભણાવવા લઈ જતા. એક એવો કપરો સમય આવ્યો જ્યારે જ્યોત્સના માસીના દીકરાનું આકસ્મિક મૃત્યુ થયું હતું.

અમારી સ્કૂલમાં મરાઠી માધ્યમ પણ સાથે જ ચાલતું. મરાઠી છોકરાઓ બહુ તોફાની હતા. શિક્ષકો સૌથી તોફાની છોકરાને જ ક્લાસનો મોનિટર બનાવી દેતા! અમારી સ્કૂલના પ્રિન્સિપાલ બહુ કડક હતા, છોકરાઓએ તેમનું નામ "ચાંગો" પાડી દીધું હતું. એક વખત મને માથાનો ખૂબ દુખાવો થતો હતો, એટલે મેં મારો રૂમાલ કાઢીને માથા પર કસીને બાંધી દીધો. પણ એ જ સમયે પ્રિન્સિપાલ રાઉન્ડ પર આવ્યા, પેલા તોફાની મોનિટરે વગર વાંકે મારું નામ આપી દીધું, અને માથું દુખતું હોવા છતાં પ્રિન્સિપાલે મને ખૂબ માર્યો હતો!

મારા ભાઈઓ (રાજેશભાઈ અને દીપકભાઈ) મારા કરતા ત્રણ વર્ષ મોટા હતા. રિસેસમાં અમે આખી સ્કૂલમાં ઉપર-નીચે બધે દોડાદોડી કરી મૂકતા. સ્કૂલની પાછળની શેરીમાં એક બારી ખુલ્લી રહેતી. અમે એ બારીમાંથી કૂદીને કેટલીય વાર 'બંક' માર્યા છે! એક વખત ભાઈના ક્લાસમાં તેનો મિત્ર મારા પર થૂંકવાનો હતો. એ થૂંકે એ પહેલાં જ મેં થૂંકી દીધું અને મારું થૂંક સીધું એના હોઠ પર પડ્યું! હું ત્યાંથી ભાગીને નીચે મારા ક્લાસમાં આવી ગયો હતો ને ખૂબ હસ્યો હતો.

અમારી સ્કૂલમાં ભવિષા કરીને એક છોકરી હતી. આખી સ્કૂલના છોકરાઓ એની પાછળ પડ્યા હતા! રિસેસમાં સાંકળ-પાટો રમનારા તોફાની છોકરાઓ જાણીજોઈને તેની સાથે ભટકાતા. એ છોકરી પછી અમેરિકા શિફ્ટ થઈ ગઈ હતી. એક વાર રિસેસ પૂરી થવાની હતી ત્યારે એ ભૂલથી મારી સાથે ભટકાઈને આગળ જતી રહી હતી, એ મને એટલા માટે યાદ છે કારણકે મોટાભાગના છોકરાઓ એની પાછળ પાગલ હતા.

અમે એક વખત કમ્પલસરી યુનિફોર્મમાં 'જોય એન્ડ જોય' વોટરપાર્કમાં પ્રવાસ ગયા હતા. હું પૂલમાં નહાઈને બહાર આવ્યો ત્યારે મને મારું પેન્ટ જ મળતું નહોતું! મેં કોઈક જાડિયા છોકરાનું પેન્ટ પહેરી લીધું. એના ખિસ્સામાંથી ૫-૫ ના સિક્કા મળ્યા જે હું વાપરી પણ ગયો! છેલ્લે પેલા જાડિયાને મારું પેન્ટ મળ્યું જે એને થતું જ નહોતું. સાહેબે ચેકિંગ શરૂ કર્યું. બચવા માટે મેં પેન્ટનો પટ્ટો ભેરવવાના હૂકમાં પેન્ટનું બટન ભેરવી દીધું. પહેલા રાઉન્ડમાં બચી ગયો, પણ પેન્ટ ન મળ્યું એટલે સાહેબે બીજો રાઉન્ડ લીધો ત્યારે હું પકડાઈ ગયો અને પેન્ટ એક્સચેન્જ કર્યું. એ પછી જ્યારે પણ પેલો જાડિયો સ્કૂલમાં મળતો હું એનાથી દૂર ભાગતો કે ક્યાંક એ એના ૧૦ રૂપિયા પાછા માંગશે તો હું ક્યાંથી આપીશ!

સ્કૂલની બહાર ગેટ પાસે રિસેસમાં વિજયની લારી ઊભી રહેતી, જ્યાંથી અમે પોલો અને ખાટામીઠા ટીકડા લેતા. એક કાકા ખમણમાં મમરા ભેળવીને આપતા. ઘરેથી ૨ રૂપિયા મળતા. એક વાર મેં એ કાકાને ૫૦ પૈસા આપ્યા, પણ એ કાકા ૫૦ પૈસા લઈને મને ખમણ આપ્યા વગર જ જતા રહ્યા! મને એનો બહુ ગુસ્સો આવ્યો હતો.

૧૯૯૮ નું તાપીનું પૂર: ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર પાણી

સુરતની વાત નીકળી હોય અને તાપી નદીના પૂરની વાત ન આવે એવું તો બને જ નહીં. ૧૯૯૮ ની સાલનું એ પૂર મને બરાબર યાદ છે. હું એ સમયે સુરતમાં જ હતો. ઉકાઈ ડેમમાંથી જ્યારે જ્યારે તાપી નદીમાં પાણી છોડવામાં આવતું, ત્યારે અમારા કતારગામ વિસ્તારમાં સૌથી પહેલા પાણી આવી જતું હતું. ૧૯૯૮ ના એ પૂરમાં તો અમારા મકાનના ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર પણ પાણી ભરાઈ ગયું હતું. પૂરનું એ દ્રશ્ય અને પાણીનો એ ધસમસતો પ્રવાહ આજે પણ યાદ છે.

૨૦૦૧ નો ભૂકંપ: એ ડરામણી સવાર અને મારો અફસોસ

૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧. આખો દેશ પ્રજાસત્તાક દિન મનાવતો હતો અને ગુજરાતમાં ૭.૭ ની તીવ્રતાનો ગોઝારો ભૂકંપ આવ્યો. કચ્છમાં તો બહુ ખરાબ હાલત હતી, પણ સુરતમાં પણ એના આંચકા ખૂબ મોટા હતા.

હું એ સમયે લગભગ ૫ માં ધોરણમાં ભણતો હતો. ભૂકંપ આવ્યો ત્યારે હું અમારા પહેલા માળની રૂમમાં એક ટેબલ પર ચોપડા રાખીને ભણતો હતો. રૂમમાં ટીવી ચાલુ હતું અને હું મિકી માઉસ (Mickey Mouse) નું કાર્ટૂન જોતો હતો. મારી બાજુમાં સોફા પર અમારા ભાભા બેઠેલા હતા. અચાનક મારું ટેબલ હલ્યું. મને એમ કે ભાભાએ મજાકમાં મારું ટેબલ હલાવ્યું હશે! પણ તરત જ માળિયા પર ગોઠવેલા સ્ટીલના ગ્લાસ અને રકાબીઓ ધડાધડ નીચે પડવા લાગ્યા. હું એટલો બધો ગભરાઈ ગયો કે ભાભાને ત્યાં જ મૂકીને સીધો નીચે ભાગી ગયો. ભાભા ઉંમરલાયક હોવાથી ધીમે ધીમે દાદર ઊતરીને નીચે આવ્યા.

હું નીચે ઊભો હતો, ત્યાંથી બારીમાંથી દેખાતું હતું કે રૂમમાં ટીવી હજુ ચાલુ જ છે. મને થતું હતું કે, "લાવ હું ઉપર જઈને ટીવી બંધ કરી આવું", પણ વડીલોએ મને ઉપર જવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી. એ ઘટના પછી મને બહુ સમય સુધી એ વાતનું દુઃખ અને અફસોસ રહ્યા કર્યો કે, "ભૂકંપ વખતે હું ભાભાને છોડીને એકલો કેમ ભાગી ગયો? મેં આવું કેમ કર્યું?" એ વખતે હું ૧૦ વર્ષનો હતો અને પરિવારના સભ્યો સાથે મારો લગાવ ખૂબ વધારે હતો, એટલે આ વાત મને અંદરથી બહુ ખાતી હતી.

એ જ રાત્રે (કે કદાચ એના પછીની રાત્રે) ફરીથી ભૂકંપનો આંચકો આવ્યો. અમે બધા સૂતા હતા. મારા પપ્પાએ મને સૂતેલો જ ઊંચકી લીધો અને સીધા દાદર ઉતરીને નીચે ભાગ્યા. પપ્પા મને ઊંચકીને ભાગતા હતા, અને હું અડધી ઊંઘમાં પણ એમને સવાલો કરતો હતો: "પપ્પા શું થયું? ભૂકંપ આવ્યો કે?" એ સમયની પળ-પળ મને આજે પણ યાદ છે.

આ ભૂકંપની એક બીજી યાદ ગામડાની પણ છે. દેવચંદભાઈનો મોટો દીકરો વિશાલ એ સમયે સાવ નાનો હતો અને ગામડે કૈલાશભાભી સાથે રહેતો હતો. કૈલાશભાભીએ અમને એમનો અનુભવ કહેલો કે જ્યારે ભૂકંપ આવ્યો ત્યારે વિશાલ ઘોડિયામાં સૂતો હતો. ધરતીકંપના લીધે એનું ઘોડિયું આપમેળે હલવા લાગ્યું, અને નાનકડો વિશાલ એને રમત સમજીને ઘોડિયામાં હસતો હતો!

સુરતથી ગામડે વેકેશન: ફટાકડાનો ક્રેઝ અને ગૌઢા મા ની વિદાય

સુરત રહેવા આવ્યા પછી ગામડે જવાનું મોટાભાગે દિવાળીના વેકેશનમાં થતું. અમે સુરતથી પતંગ અને ફટાકડા ભરીને ગામડે લઈ જતા. દિવાળીના દિવસે જ્યારે અમે ફટાકડા ફોડતા, ત્યારે આખું ગામ અમને ફટાકડા ફોડતા જોવા માટે ભેગું થઈ જતું. ફટાકડા પ્રત્યે ગામના લોકોનો આવો ક્રેઝ મેં બીજે ક્યાંય નથી જોયો! એક વાર તો એવું થયેલું કે આખું ટોળું દોડતું દોડતું આવ્યું અને અમે ડરીને દરવાજો બંધ કરીને ઘરમાં જતા રહ્યા હતા. પછી એ ટોળું મારા મિત્ર સંદીપના ઘર પાસે જતું રહ્યું અને ત્યાં જઈને ફટાકડા ફોડવા લાગ્યું.

ગામડે જવાની એક બીજી ખૂબ જ ભાવનાત્મક અને દુઃખદ યાદ મારા ગૌઢા મા ના દેહાંત વખતની છે. તેમને કંઈક બીમારી થઈ હતી અને છગનદાદા તેમને દવાખાને લઈ જવા માટે ટ્રેક્ટરમાં બેસાડીને લઈ જતા હતા. પણ રસ્તામાં ટ્રેક્ટરમાં જ તેમણે દેહ છોડી દીધો હતો. આજના સમયમાં તો ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સની કેવી સરસ સુવિધા છે, પણ એ સમયે આવી કોઈ સુવિધા નહોતી. દવાખાને જવા માટે અમારે નજીકના મોટા ગામ 'મોટા ખૂંટવડા' જ જવું પડતું, જે અંદાજે ૧૫ કિલોમીટર દૂર હતું.

એ સમયે ગામમાં કૂતરા અને ભૂંડનો ત્રાસ પણ બહુ રહેતો. ગૌઢા મા ના 'કામ' (મરણ પાછળના ભોજન) માં જે ભોજન વધ્યું હતું, તે અમે કૂતરાઓને ખાવા માટે આપતા. સાથે-સાથે ભૂંડ તરફ ઈશારો કરીને અમે 'છૂ... છૂ...' કરતા, એટલે પેલા કૂતરાઓ ભૂંડને ત્યાંથી ભગાડતા.

એન્ટેના, વાયરલેસનો ગાંડો શોખ અને મમ્મીનો પ્રેમ

સ્કૂલેથી આવતી વખતે દફતરનો વજન બહુ રહેતો. મારા મમ્મી 'પારસ શાક માર્કેટ' માં શાક લેવા જતા અને ત્યાંથી આવતી વખતે મારી સ્કૂલ બેગ હસતા મોઢે ઉપાડી લેતા, જેથી મને વજન ન લાગે.

હું દીપકભાઈના ઘરે પેલી કેસેટવાળી વિડીયો ગેમ રમવા જતો. એ ગેમ ડિવાઇસ વાયરલેસ એન્ટેના સાથે ટીવીમાં ચેનલ સ્કેન કરીને પણ રમી શકાતું. આજે મને સમજાય છે કે એ વિડીયો ગેમ VHF ફ્રિકવન્સી પર કામ કરતી હતી! ઘણીવાર આજુબાજુના મિત્રો ગેમ રમતા હોય, અને હું મારા ઘરે ટીવીમાં ચેનલ સ્કેન કરું, તો એમની ગેમ મારા ટીવીમાં દેખાતી. મેં બહુ ધમપછાડા કરીને ભાવેશભાઈ સાથે 'હિતેશ સ્ટેશનરી' માંથી કી-બોર્ડ વાળી મારી પોતાની ગેમ લીધી, પણ એ ખરાબ નીકળી અને જ્યારે પાછી આપવા ગયા ત્યારે સ્ટેશનરીવાળાએ પરત લેવાની ના પાડી દીધી હતી.

મને નાનપણથી જ એન્ટેના સાથે બહુ લગાવ હતો. એ સમયમાં સચિન (સુરત પાસે) માં દૂરદર્શનનું બ્રોડકાસ્ટિંગ સ્ટેશન હતું, જે VHF પર DD ચેનલ બ્રોડકાસ્ટ કરતું. ત્યારે ડીશ ટીવી નહોતા અને અમારી પાસે એટલા પૈસા નહોતા કે અમે કેબલવાળાને દર મહિને પૈસા આપી શકીએ. એટલે ફ્રી ચેનલ જોવા માટે પપ્પા DD નું એન્ટેના લાવ્યા હતા. પહેલાં ડાયપોલ (Dipole) એન્ટેના લાવ્યા અને પછી પેલું 'જલેબી' જેવું ગોળ એન્ટેના લાવ્યા, જેને અગાસી પર લગાવતા એટલે નીચે ટીવીમાં ચેનલ આવતી.

મને બાળપણમાં બહુ સવાલો થતા કે, "આ રીતે કઈ રીતે ચેનલ આવે? એન્ટેનાની સાઈઝ આવડી જ કેમ હોય?" મારા દાદાએ એ સમયમાં ગામડે પણ નવું ટીવી લીધું હતું અને ત્યાં પણ યાગી (Yagi) એન્ટેના રાખેલું હતું. ત્યારે બ્રોડકાસ્ટ સ્ટેશન કઈ બાજુ હતું એ ખ્યાલ ન આવતો, એટલે હું આખો દિવસ અગાસી પર ચડીને બસ એ એન્ટેના ફેરવ્યા કરતો! રાત્રે સિગ્નલ એટલા તો ચોખ્ખા આવતા કે જાણે કેબલ ટીવી ચાલતું હોય. ત્યારે મારા બીજા ભાઈઓ મારા વખાણ કરતા કે, "આવી ચેનલ તો સુરતમાં પણ નથી પકડાતી."

આજે જ્યારે હું હેમ રેડિયો ઓપરેટર (Ham Radio Operator) બન્યો ત્યારે આ બધા સવાલોના જવાબ મળી ગયા છે કે વેવ-લેન્થ (Wavelength) પ્રમાણે એન્ટેનાની સાઈઝ નક્કી થતી હોય છે. અને રાત્રે સિગ્નલ ચોખ્ખા થવાનું કારણ પ્રોપેગેશન (Propagation) હતું. એટલે જ સવારે ૧૦-૧૧ વાગ્યે મને લાગતું કે, "એક વાર સેટ કર્યું તો સિગ્નલ ફરી કેમ જતા રહ્યા?"

સુરતમાં જ્યારે પપ્પા DD ચેનલ માટે એન્ટેના લાવ્યા, તો મારી બારીની ઉપરથી જ કેબલ ટીવીનો મેઈન વાયર જતો હતો. તેના પર એન્ટેના મૂકી દઉં તો ઘરમાં ચેનલ આવતી. હું મોટાભાગનો સમય આવી જ એક્ટિવિટીઝમાં કાઢતો. સોસાયટીમાં કોઈ આવા વાળ ખાતું ન દેખાય, હું મોટાભાગે એમાં જ લાગેલો રહેતો. એમાં પણ કેબલવાળાએ મારી બારી પાસે જ જંકશન બોક્સ મૂક્યું હતું, એટલે કોઈને કનેક્શન લેવું હોય તો ત્યાં વાયર છોલીને ડાયરેક્ટ કનેક્શન આપી શકે. એટલે મેં એકદમ વાળ જેવો પાતળો તાર લઈને ત્યાંથી ડાયરેક્ટ કેબલ કનેક્શન ખેંચીને વાપરવાનું શરૂ કરી દીધું! પછી કેબલવાળા એક વખત સામે મળી ગયા તો એમણે કીધું કે, "તમારા ઘરમાં આટલા બધા કનેક્શન છે એટલે હું તમને કંઈ કહેતો નથી, બાકી મને બધી ખબર છે કે તમે આ રીતે કરો છો એમ."

FM રેડિયોનો પણ એક અલગ જ લેવલનો શોખ હતો. એ ટાઈમ પર ૬૦ રૂપિયાના નાના FM મળતા. એવા મેં ૫-૭ બગડેલા ભેગા કર્યા હતા અને એ પછી બધા એકસાથે સારા કરતો. ભાવેશભાઈ વોકમેન (Walkman) ના શોખીન હતા, એમના રેડિયો કે ટેપ બગડે એટલે એ મને આપી દેતા અને હું રિપેર કરીને યુઝ કરતો. વાયરલેસમાં ત્યારથી જ અલગ જ શોખ હતો, એટલે જ કદાચ હેમ રેડિયોમાં હું આવ્યો હોઈશ. ગયા જન્મનું કંઈક લાગે છે મને. હેમ રેડિયોમાં હું કેવી રીતે આવ્યો એ પણ મારી આ ડાયરીમાં હું આગળ લખીશ.